Schaamte? Niet bij mij.

Column | Jelena Stevic | Psycholoog | Focus GGZ Amsterdam

Schaamte? Niet bij mij.

Kanye West heeft zijn naam veranderd naar ‘Ye’ en de rechter heeft het goedgekeurd. De Corona maatregelen zijn versoepeld, waardoor er weer feestjes kunnen zijn – tot 00.00, wat heel goed uitkomt voor feestende moeders- . Mensen hebben op tijd de herfstvakantie geregistreerd en op tijd leuke dingen gepland met en voor hun kinderen. Gewoon een aantal willekeurige feiten. Het verschil is dat sommige mensen – niet ik- de herfstvakantie niet op tijd hebben geregistreerd. En een willekeurige brugklasser dus van 9 tot 17.30 niets te doen heeft. Dezelfde puber wil ook ‘patta’s’ van een bepaald niet heel laag bedrag, ook een willekeurig feit voor een tiener. Dus heeft de moeder in kwestie onderhandeld dat hij mee gaat naar werk en koffie gaat schenken voor de patiënten en lieve collega’s die zo hard werken -en zich afvragen waarom deze zoon van 12 in de herfstvakantie meekomt naar werk, en waarschijnlijk ook waarom zijn moeder niet iets leukers voor hem heeft geregeld-.

Zoals je merkt in dit stukje, is de persoon waarover dit gaat – niet ik- nogal zelfkritisch en schaamtevol en kan vanuit deze positie niet meer zien op welke manier de ander hiermee beïnvloed wordt. Een zekere puberzoon exclameert vervolgens namelijk een genoegzame ‘yes’ in antwoord op een ‘nee dank je’ van een collega op zijn vraag om koffie voor de collega te zetten. Een zekere moeder kan zich in de schaamte niet bedwingen zoonlief te corrigeren en beseft zich later dat de zelfkritiek per ongeluk enigszins verblindend is geweest in de manier waarop de gemaakte keuze feitelijk uitwerkt op de omgeving. Een zeker persoon schaamt zich rot en kan het niet helpen ook hier weer kritisch over te zijn. Deze persoon denkt namelijk dat zelfkritiek en schaamte manieren zijn om verder te komen in het leven. Onbewust doen veel mensen dit – niet ik!- en houden dit vol totdat ze geconfronteerd worden met de invloed van deze manieren van het buiten zichzelf houden van moeilijke gevoelens op hun interacties met anderen.

Wanneer je geconfronteerd wordt met wat het doet met de ander dat je jezelf zo op de kop geeft, dat je de dingen niet in perspectief kan plaatsen en dat het simpelweg niet eerlijk is tegenover jezelf en alle mensen om je heen dat je je zo afsluit door je te schamen en schuldig te voelen; betekent het twee dingen. Ten eerste is degene die dit tegen je zegt iemand die jou de moeite waard vindt om dit ongemak te bespreken. Ten tweede is het zo dat je er -gelukkig!- toe gedwongen wordt verantwoordelijkheid te nemen voor het feit dat je moeilijke gevoelens in het contact met de ander kan doorvoelen en misschien wel op kan lossen.

Schaamte is een ingewikkeld gevoel, gebaseerd op zelf-evaluerende gedachten, zo zou je het kunnen omschrijven. Je maakt een evaluatie van jezelf zoals je denkt dat je zou moeten of zou willen zijn ten opzichte van waar je jezelf nu ziet. Schaamte zou dan de spanning zijn die tussen deze twee punten ontstaat. Ik merk in ieder geval op dat het een grote rol speelt in de interactie tussen mij en de mensen om mij heen, onder andere cliënten. Van een voor mij belangrijk persoon heb ik geleerd: gedeelde schaamte is halve schaamte. Het is een zeer sterk fysiek intens voelbaar gevoel, dat kan je alleen leren (ver)dragen. Een ander belangrijk persoon in mijn leven heeft me geleerd dat schaamte iets is dat het contact met de ander onwijs in de weg staat en bovendien niet is om aan te zien. Zonder het te merken wordt de ander buitengesloten en is er geen verbinding meer mogelijk, dit heeft ook als gevolg dat je niet kan leren en dus niet vooruit komt! Aan de andere kant heeft schaamte ook een functie, het beschermt ons tegen ongepast gedrag en het daardoor buiten de groep vallen. Inherent hieraan is de basisbehoefte onderdeel uit te maken van een (groeps)dynamiek. Hoe paradoxaal is het dan dat je de mensen om je heen zo buiten de deur kan zetten door je onwijs te gaan zitten schamen? Schaamte heeft een beschermende functie, maar kan wanneer je het op de verkeerde manier inzet ook een ‘downside’ hebben. In die zin dat er geen ruimte is om te leren en contact te houden met de omgeving. Dus vind daar maar een balans tussen. Of moet je verdragen dat er geen balans is? Of je erover schamen dat je geen balans kan vinden? Of juist het niet hebben daarvan accepteren of verdragen?

Maar ik heb verder geen last van schaamte. Anders zou ik dit niet schrijven. Dit gaat niet over mij. Dit stukje is gewoon een FYI voor collega’s en cliënten die er iets over willen lezen. En de (vragen over) schaamte willen delen of verdragen. Daarbij wil ik benadrukken dat hier zeker aandacht voor is binnen de therapie trajecten bij Focus GGZ, omdat het vaak een remmende factor is in het leerproces bij cliënten. Overigens is dit stukje snel geschreven en online geplaatst om te voorkomen dat het uit zelfkritiek en schaamte uitgesteld en/of verwijderd zou worden.

DELEN